- QR Prezıdentiniń bıylǵy Joldaýynyń elimiz úshin mańyzyn, ózińiz qalaı qabyldaǵanyńyzdy jáne bıylǵy Joldaýda kóterilgen máselelerdiń ereksheligin atap ótseńiz?
- Birinshiden, rasymen bıylǵy joldaýdyń ereksheligi – strategııalyq mańyzy bar qujat ekendiginde. Sol sebepten qashanda biz bul qujattan kóp jańalyq, kóp ózgeris kútemiz. Bıylǵy jyly da birneshe óte mańyzdy, ásirese áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa baılanysty jańalyqtar aıtyldy. Onyń ishinde, mysaly, Bas prokýratýra týraly: bul organ endi bıznesti qadaǵalap ǵana qoımaı, qyzmetin ınvestorlardy qorǵaýǵa baǵyttamaq. Iаǵnı, qazirgi kezde ınvestorlar Bas prokýratýradan tikeleı kómek taba alady.
Sıfrlandyrý sııaqty jańa baǵyttar tek ekonomıka men kásipkerlerge ǵana emes, jalpy elimizdiń ómirine, memleketimizdiń damýyna áser etetin tetik. Prezıdent ony tolyqqandy engizýge, qoldanýǵa tapsyrma berip otyr. Bul, rasynda da, barsha úrdisterimizge, damýymyzǵa qatty serpin berýge tıis bastamalar. Onyń ishinde jasandy ıntellekt, sıfrlandyrý, krıptovalıýtalardy paıdalaný, «sıfrlyq sıtı» qurý sııaqty tapsyrmalar jarııa etildi.
Bıylǵy joldaýdyń ereksheligi – osyndaı mazmundy bastamalardyń kóptiginde.
Negizinde birneshe jyl buryn, mysaly 2022–2023 jyldary da ádiletti ekonomıka qurýda jeke menshik bankterdiń orny erekshe bolýy kerek dep tapsyrma berilgen. Bankterdiń ekonomıkany, bıznesti, kásipkerlerdi, shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrýdy belsendirýge arnalǵan tapsyrmalar buryn da aıtyldy. Endi bankterdiń jumysy týraly zańdy durystap qarastyrý tapsyryldy. Iаǵnı, endi bankterdiń róli tek óz aksıonerleri úshin paıda tabý ǵana emes, sonymen qatar, zań talaby boıynsha el ekonomıkasyndaǵy rólin kúsheıtý bolmaq.
Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń jumysyn tıisti deńgeıge shyǵarý tapsyrmasy óte oryndy. Mundaı aımaqtar árbir oblysta, árbir qalanyń janynda bolsa da, olardyń ekonomıkamyzǵa yqpaly áli jetkilikti dárejege shyqqan joq.
О́nerkásip saıasatyn bir júıege keltirý týraly tapsyrma da óte oryndy. Sırek metaldardy shyǵarý máselesi burynnan kóterilip keledi. Burynǵy kezde bizdiń iri shıkizat shyǵaratyn «Qazaqmys», «Kazsınk», ERG, KazMinerals sekildi kompanııalarmyz negizinen dástúrli qara jáne tústi metaldarmen jumys istep kelgen. Sońǵy birneshe jylda búkil álemde sırek metaldarǵa suranys kúrt ósip otyr. Sebebi, bul metaldardy paıdalaný arqyly jańa tehnologııalar, onyń ishinde IT tehnologııalar damyp keledi. Sol sebepten Prezıdent osy joly sırek metallýrgııany damytýǵa tapsyrma berdi. Keminde úsh jańa iri ónerkásip ashý mindetteldi.
Atom energetıkasyna keler bolsaq, tek qana Reseı kompanııasymen emes, sonymen qatar, Qytaı seriktesterimen de baılanysta bolyp, taǵy eki stansııa ashý týraly sheshim qabyldandy.
«Aq jol» partııasy da bıyl sırek metaldar jaıynda Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Prezıdent azyq-túlik óndirisindegi jaǵdaıdy qatty synǵa aldy. Bul pikirdi biz qoldaımyz. Sebebi, keıbir dúkenderge kirseńiz, ózimizdiń otandyq ónimniń úlesi máz emes. Ásirese, sút pen et ónimderiniń kóbi Reseıden nemese Belarýsten ákelinedi. Al, negizinde Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynda azyq-túlik óndiretin kásiporyndar bar. Birneshe kompanııany atap aıtýǵa bolady: mysaly, «Kýbleı» zaýyty nemese Kókshetaýdaǵy sút zaýyty jáne basqa da óndiris oryndary. Biraq memleket tarapynan qoldaý jetkiliksiz bolǵandyqtan, qazir biz olardyń ónimderiniń naryqta ekinshi qatarda turǵanyn kórip otyrmyz. Bul jaǵdaıdy mindetti túrde ózgertýimiz kerek.
Prezıdent keden salasyn reformalaý týraly da aıtty. Bıylǵy jazda «Aq jol» partııasynyń depýtattary barsha aımaqtardy aralap, Semeıde, Qorǵasta bolǵanymda, kásipkerler men tasymaldaýshylardyń narazylyqtaryn jıi kórdim. Ásirese, keden beketteriniń jumysyna baılanysty kóp shaǵym bar. Osyǵan baılanysty bizdiń fraksııa depýtattary Abaı oblysyndaǵy «Baqty» keden beketine baryp, kásipkerlerdiń ótinishi boıynsha jumystyń jaǵdaıymen tanysyp, máseleni talqylaýdy josparlady. Prezıdenttiń shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna erekshe nazar aýdarǵanyn qoldaımyz. Onyń ishinde Salyq kodeksiniń ákimshilendirýin kásipkerlerdiń múddesine saı etý qajettigin erekshe atap ótkimiz keledi. Esińizde bolsa, «Aq jol» fraksııasy naqty sebeptermen Salyq kodeksine qarsy daýys bergen bolatynbyz. Al Prezıdenttiń jańa Salyq kodeksin qoldaný aıasynda salyqtyq ákimshilendirýdi durystaý týraly, ony kásipkerdiń múddesine jáne Kásipkerlik kodeksine saı keltirý týraly tapsyrmasyn biz tolyq qoldaımyz jáne ózimizdiń naqty usynystardy birden jarııaladyq. Joldaýdan bir kúnnen keıin májilistegi jalpy otyrysta osy másele jóninde arnaıy depýttattyq saýal joldadyq.
Prezıdent damý ınstıtýttarynyń jumysyn ózgertýge toqtaldy. Buryn bul ınstıtýttar kóbine ózderine jaqyn kásipkerlerge qoldaý kórsetse, endi jalpy búkil shaǵyn jáne orta bızneske paıdaly bolýǵa tıis. Kvazımemlekettik kompanııalardyń ekonomıkaǵa aralasýyn shekteý týraly tapsyrmasy da óte oryndy. Bul bastamalardyń barlyǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa durys yqpal etedi dep sanaımyz.
Sonymen birge, bıylǵy joldaýdyń ereksheligi – saıası júıege usynylǵan ózgerister. Bir palataly parlamentke kóshý, Senatty qysqartý máselesi jáne keleshekte depýtattardy tek partııalyq tizim arqyly saılaý usynyldy. Prezıdent Toqaev eshqashan taǵdyrsheshti ózgeristerdi aıaq astynan usynbaıdy. Burynǵy bılik tusynda Konstıtýsııaǵa nemese basqa da asa mańyzdy máselelerge qatysty ózgerister dál qabyldanar aldynda jarııalanyp, halyq talqylap úlgermesten qabyldanatyn. Al bul joly Prezıdent máseleni halyq nazaryna shyǵaryp, bir jyl boıy talqylaýǵa múmkindik berip otyr. Bul Toqaevtyń ashyq saıasat júrgizýge daıyn ekenin kórsetedi. Referendým 2027 jylǵa josparlanyp otyr.
«Aq jol» partııasy 2017 jyly Nazarbaevtyń tusynda Konstıtýsııaǵa ózgerister usynylǵanda da Senatty qysqartý jáne bir palataly parlamentke kóshý týraly resmı usynys jasady. Ol kezde bul usynysqa bılik qarsy boldy. Biraq biz óz pikirimizde qaldyq jáne ony únemi kóterip keldik. Sondyqtan bul bastamany qoldaımyz.
Basty sebepterdiń biri: Senat – federatıvti memleketterge tán júıe. Reseı, Amerıka sııaqty elderde jergilikti federasııa músheleri óz zańdaryn, óz tártipterin, azamattarǵa kórsetiletin qyzmetterdi ózdiginshe retteýge quqyly. Al biz ýnıtarly memleket bolǵandyqtan, zańdarymyz biryńǵaı, tártibimiz birdeı, azamattarymyz Altaıdan Atyraýǵa deıin qaı óńirde tursa da, quqyqtary men jaǵdaılary birdeı bolýy tıis. Sol sebepten eki palataly parlamenttiń qajeti joq. Buryn Senat kóppartııaly Májilis ústinen qadaǵalaýshy organ retinde jumys istedi. Májilis qabyldaǵan zań jobalarynda bılikke unamaıtyn normalar bolǵan jaǵdaıda, sheneýnikter Senattyń quzyretin paıdalanyp, sol normalardy zańnan alyp tastaýǵa nemese toqtatýǵa múmkindik alatyn. Mundaı múmkindik bolmaýǵa tıis, kóppartııaly Parlament óz saılaýshylarynyń pikirine saı qandaı sheshimderge kelse, sol normalar tikeleı Prezıdenttiń qaralastyrylýyna jetýi tıis. Sebebi, zań tek qana Prezıdent qol qoıǵannan keıin qabyldandy dep esepteledi.
Bir palataly parlamentke kóshý – ýnıtarly memleket qaǵıdasyna saı keledi jáne kóppartııaly parlamenttiń sheshimderine tosqaýyl qoımaıdy. Al depýtattardy tek partııalyq tizim arqyly saılaý – partııalardyń rólin kúsheıtip, yqpalyn arttyrady. «Aq jol» partııasy talaı saılaýdan ótken tájirıbesinde kórgenimizdeı, bir mandatty saılaýda kóbine bılik qoldaǵan kandıdattar jeńedi. Mysaly, 2023 jylǵy saılaýda «Amanat» partııasy proporsıonaldy júıe boıynsha (partııa tizimimen) 54% daýys jınasa (69 orynnyń 40-y), majorıtarly (bir mandatty) júıe boıynsha birden 76% orynǵa ıe boldy (29-dyń 22-si). Iаǵnı, birmandattyq okrýgterde bılik partııasy 22% artyq mandat aldy. Jáne de bul tek bizdiń erekshelik emes, mysaly Reseıde de aldyńǵy Memlekettik Dýma saılaýynda proporsıonaldy júıe boıynsha «Edınaıa Rossııa» 49 paıyz jınap (taǵy tórt partııany ótkizdi), al birmandattyq okrýgterde sol partııa mandattardyń 90 paıyzyn ıelendi. Iаǵnı, bir mandatty júıe bıliktiń paıdasyna kóbirek qyzmet etedi.
Sonymen qatar bir mandattyq saılaýda jeńiske jetý úshin úmitker 50 paıyzdan astam daýys alýy tıis. Demek kópshilikpen kelispeıtin ózindik pikiri bar adamdar, qanshalyqty bilimdi, tájirıbıeli, myqty bolsa da majorıtarly (birmandatty) júıede parlamentke óte almaıdy. Al demokratııa – tek kópshiliktiń tańdaýy ǵana emes, bul, sonymen birge, ózindik pikiri bar azamattarǵa memleket damýyna óz úlesin qosýǵa múmkindik berý. Mundaı múmkindikti tek proporsıonaldy, ıaǵnı, partııalyq tizim boıynsha saılaý júıesi beredi.
Bul tek bizdiń pikirimiz emes, Eýropa keńesiniń Venesııalyq komıssııasynyń «Demokratııalyq parlamenttegi oppozısııanyń róli týraly» baıandamasynda da, «proporsıonaldy júıemen partııalyq tizim arqyly ótetin júıe qoǵam múddesin keńirek qamtıdy» dep kórsetilgen.
Demek, partııalyq tizim – demokratııaǵa kóbirek múmkindik beredi. Sondyqtan, «Aq jol» partııasy Prezıdenttiń usynystaryn qoldaıdy. Bul máseleniń túpkilikti sheshimin halyq referendým arqyly qabyldaýy tıis. Partııamyz referendýmǵa deıingi kezeńde osy júıeniń artyqshylyqtaryn kórsetýge bar kúshin salady.
- JI mınıstrligi qurylsyn degen usynys bar. Siz bul usynysty qalaı baǵalaısyz? Onyń fýnksııalary men jaýapkershilikteri qalaı bolýy kerek dep oılaısyz?
- Bul ekinshi másele, qazirgi kezde sıfrlyq damý mınıstrligi bar. Endi Prezıdent onyń quzyretin keńeıteıin dep jatyr. Sebebi, memlekettik qyzmet, memleket basqarý, qoǵamdyq damý, ekonomıkanyń kóterilýi sııaqty kóptegen salalarda JI múmkindikterin tolyq paıdalanamyz dep josparlap otyrmyz. Árıne, bul kezde memleket tarapynan bir úılestirýshi bolý kerek, bul máseleni 3-4 ret parlamentte kótergen bolatynbyz. Sıfrlandyrý úrdisiniń barysynda jergilikti organdar, úkimettegi jeke-jeke vedomstvolar árqaısysy óziniń júıesin qalyptastyryp, oǵan mıllıardtap aqsha jumsady, biraq bul júıeler ózara bir júıege keltirilmegennen keıin nátıjesiz bolyp shyqty. Sol sebepti birińǵaı úılestirýshi bolý kerek, biz bul ıdeıany qoldaımyz, bul jumysty bir platformaǵa toǵystyrý týraly usynys ta jasadyq. Sıfrlandyrý JI-ti qoldaný jumystaryn qalyptastyrý kerek dep sanaımyz. Bul jerde mınıstrlikke tıisti múmkindikter berýimiz kerek, áıtpese, bizde árbir mınıstr, árbir ákim sıfrlandyrýǵa arnalǵan bıýdjettik mılıardtardy ózinshe qoldanyp, aqyr aıaǵynda olardyń platformalary jeke-jeke salalarǵa ǵana paıdaly, ıaǵnı, ortaq júıege keltirilmegen. Sondyqtan, JI qoldaný júıesin bir tártipke, bir qalypqa keltirýiz qajet. Menińshe, mınıstrliktiń jumysy osy bolý kerek.
- Oblystar men aýyldardaǵy sıfrlyq ınfraqurylym, baılanys qyzmetteri, ınternet sapasy sııaqty máselelerdi sheshý úshin depýtat retinde qandaı sheshimder usynasyz?
- Aýyldyq jerlerde jasandy ıntellekt pen sıfrlyq tehnologııalardy engizý qanshalyqty qoljetimdi bolady degen suraq oryndy. Jaqynda optıkalyq talshyqty baılanys tartý týraly zań qabyldanyp, oǵan bıýdjet bólindi. Biraq shynyn aıtsaq, bul másele boıynsha óz pikirim bar. Sebebi keıbir aýyldarymyzdy biz áli aýyz sýmen, jolmen, basqa da áleýmettik ınfraqurylymmen tıisti deńgeıde tolyq qamtı almaı otyrmyz. Jasandy ıntellekt pen sıfrlandyrý máselesine deıin aldymen áleýmettik ınfraqurylymdy sheshýimiz kerek. Sodan soń jasandy ıntellekt pen sıfrlandyrýdyń kezegi keledi.
Jasandy ıntellektke kelsek, balalardy mektepten bastap osyǵan oqytý qajet. Túrli pánder engizip, júıeli úılestirý kerek. JI aýyl sharýashylyǵynda da, óndiriste de, bızneste de qoldanyla alady. Biraq bul jumysty josparly, júıeli túrde damytýymyz qajet.
- Joldaýda «Investısııalarǵa tapsyrys» modeli týraly aıtylǵan. Bul modeldiń ashyqtyǵy men tıimdiligin qalaı qamtamasyz etý kerek dep oılaısyz?
- Investısııa degenimiz — adamnyń, ıaǵnı, ınvestorlardyń, kompanııalardyń sheshimi. Olar qashan ınvestısııa quıady? Olarǵa yńǵaıly, tabysty jaǵdaı jasalǵanda ǵana. Bul jerde salyq saıasaty da olar úshin paıdaly bolýy qajet. Aldymen ınfraqurylymmen qamtýymyz kerek. Mysaly, shalǵaı jerde ornalasqan óńirde paıdaly resýrstar bolyp, oǵan jetetin jol joq bolsa, qajetti elektr qýaty tartylmasa, jumys isteıtin adamdarǵa jaǵdaı jasalmasa, árıne, ol jaqqa ınvestısııa eshqashan salynbaıdy.
Sol úshin tabıǵı baılyq týraly aıtsaq, aldymen barlaýdy durys jolǵa qoıýymyz kerek sııaqty. Jerimizdiń qaı jerinde qandaı múmkindikter baryn zerttep, ony nasıhattaýymyz qajet. Bul jerde memleketik organdarynyń róli bólek, durystap kórsetip, ınvestorlardy shaqyrýymyz kerek. Biraq, shaqyrýmen shektelmeı, naqty jaǵdaı jasaýymyz qajet. Sebebi, sońǵy kezde biz túrli prezentasııalar jasap, shaqyrýdy úırenip aldyq, al ınvestorlar kelip, ózimizdiń bıýrokrattarmen kóp ýaqyt joǵaltqannan keıin bárin tastap, ne ózbekterge, ne qyrǵyzdarǵa, ne Reseıge ketip qalyp jatyr.
Joldaýda aıtylǵan «Investısııalarǵa tapsyrys» modeli de mańyzdy. Bul modeldiń tabysty bolýy úshin ashyqtyq pen tıimdilik qajet. Biraq eń bastysy – ulttyq múddeni umytpaý. Sebebi, buryn iri munaı-gaz jobalary Qazaqstanǵa paıdasy az sharttarmen jasalǵan. Mundaı qatelikti qaıtalamaýymyz qajet.
Iаǵnı, bul joly ınvestorlardy shaqyrǵanda, olarǵa barsha tıisti jaǵdaı jasap, biraq Konstıtýsııamyzǵa saı, jer men el qoınaýynyń shyn ıesi — Qazaq halqy ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet. Ekonomıkamyzdy damytý úshin eń aldymen ulttyq múddemizge saı qadam jasaýymyz kerek dep sanaımyz.
